Badania aktualne

Społeczna odpowiedzialność biznesu a prawne wehikuły prowadzenia działalności gospodarczej – analiza zasadności wprowadzenia do polskiego porządku prawnego tzw. „benefit corporation” jako nowego typu spółki handlowej

Projekt badawczy odnosi się do wyzwań wynikających z postulatu zrównoważonego rozwoju gospodarczego (ang. sustainability) dla systemu prawnego, w szczególności reżimu prawa spółek handlowych. Formułowane w świetle ekologicznych i społecznych zagrożeń na gruncie polityk Unii Europejskiej (m.in. „Europejski Zielony Ład”), Agendy ONZ 2030 czy też porozumienia klimatycznego z Paryża postulaty dają asumpt to pogłębiania interdyscyplinarnej debaty naukowej nad problematyką społecznej odpowiedzialności biznesu. Jeden z kluczowych obszarów badawczych w międzynarodowym dyskursie naukowym prawa spółek (ale również nauk ekonomicznych oraz nauk o zarządzaniu) ogniskuję się wokół zagadnienia powoływania do życia nowych form prawnych spółek handlowych, których konstrukcja prawna byłaby w szczególny sposób dostosowana do realizacji – obok celów gospodarczych – celów doniosłych społecznie.

Przedsiębiorcom, którzy pragną w ramach prowadzonej działalności gospodarczej szanować i uwzględniać, lub idąc dalej, aktywnie wspierać cele społeczne, polski porządek prawny oferuje obecnie kilka wehikułów prawnych. Odmiennie jednak niż w szeregu innych porządkach prawnych (np. Stany Zjednoczone Ameryki, Wielka Brytania, Włochy), ustawodawca polski nie przewidział jak dotąd formy prawnej spółki handlowej, która byłaby explicite dedykowana prowadzeniu działalności gospodarczej przy szczególnym uwzględnieniu społecznych rezultatów takiego przedsięwzięcia. Wymaga zatem zbadania, czy polski ustawodawca powinien wprowadzić typ spółki przeznaczony dla społecznie odpowiedzialnego prowadzenia działalności gospodarczej, a jeżeli tak, w jaki sposób należałoby ukształtować unormowanie takiego typu spółki handlowej. Wiodące zagadnienie badawcze realizowane w ramach planowanego działania naukowego sprowadza się zatem do pytania, czy postulat społecznej odpowiedzialności biznesu uzasadnia wprowadzenie do polskiego porządku prawnego tzw. benefit corporation jako nowego typu spółki handlowej.

Projekt jest finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu MINIATURA 5 i jest kierowany przez dr Anne-Marie Weber-Elżanowską.

 

Klauzule modyfikacji odpowiedzialności kontraktowej stron stosunków zobowiązaniowych w prawie cywilnym i handlowym

Jeden z głównych przedstawicieli neokantowskiej szkoły badeńskiej filozofii prawa, Gustav Radbruch, powiedział kiedyś, że „(…) nie ma lepszego sposobu pobudzenia dobroci w ludziach, niż traktować ich tak, jakby byli dobrymi ludźmi”. I choć słowa te w zasadzie mogą być uważane za prozaiczne w swojej oczywistości, to jednak ich znaczenie dla współczesnego prawa, zwłaszcza prawa umów – jest szczególnie doniosłe.

Zawieranie umów jest dzisiaj czymś powszechnym: od najprostszych spraw życia codziennego (zakup owoców w markecie), poprzez umowy zawierane „mimowolnie” w ramach użytkowanych aplikacji na smartfonach (zakup biletu elektronicznego), po umowy holdingowe czy te zawierane w procesach fuzji i przejęć spółek handlowych. Intensyfikacja obrotu gospodarczego sprawia, że jeszcze bardziej intensywne są oczekiwania względem systemu prawa i tego, że będzie w stanie dostosować się do dynamicznie ewoluującej rzeczywistości. Szczególnego charakteru spostrzeżenia te nabierają wówczas, gdy odnosi się je do prawa umów jako pewnego systemu, a zwłaszcza do sytuacji szczególnej, w której dochodzi do niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.

Zapewnienie stronom możliwości swobodnego kształtowania odpowiedzialności za zdarzenia, które z jakichś względów prowadzą do niewykonania zobowiązania lub wykonania go w sposób odmienny od umówionego (albo „składają się” na któryś z tych stanów rzeczy) – stanowi jedno z podstawowych wyzwań dla współczesnej nauki prawa prywatnego. Zwłaszcza zaś wówczas, gdy z jednej strony dąży się do zapewnienia stronom maksymalnej swobody przy „umawianiu się”, według jakich reguł poniosą odpowiedzialność w sytuacji niewywiązania się z umowy, z drugiej zaś – mając na względzie konieczność zachowania fundamentalnych reguł porządku prawnego czy reguł uznawanych za wiodące w danej kulturze prawnej.

Projekt ma więc na celu zweryfikowanie, po pierwsze, w jaki sposób ukształtowane zostały reguły odpowiedzialności kontraktowej w wiodących prawodawstwach na świecie. Dobór przyjętych modeli komparatystycznych sprawia, że wnioski w tym zakresie pozwolą zarówno na wypracowanie cech wspólnych kluczowych reżimów odpowiedzialności umownej w systemie common law, jak i dla systemu civil law. Po drugie, wnioski wynikające z analizy przedmiotowych modeli komparatystycznych zostaną wykorzystane do oceny polskiego systemu odpowiedzialności kontraktowej, zwłaszcza w kontekście ogólnych przesłanek i zasad tej odpowiedzialności, jak również specyficznych klauzul modyfikujących tę odpowiedzialność (m.in. klauzula ogólna szkody, klauzula ogólna adekwatnego związku przyczynowego, klauzula szczegółowa: kary umownej, klauzula szczegółowa: indemnifikacyjna etc.). Z uwagi na postępujący proces tzw. harmonizacji prawa prywatnego, rozważania w przedmiotowym zakresie zostaną wsparte także poprzez analizę rozwiązań zawartych w aktach europejskiego i amerykańskiego prawa modelowego (m.in. Draft Common Frame of Reference, Uniform Commercial Code, Restatement (Second) of the Law of Contracts).

Kierowany przez mgra Alexandra Martina Juranka projekt badawczy pozwoli więc ustalić, w jakim zakresie strony dysponują swobodą w ustalaniu granic swojej wzajemnej odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania w poszczególnych, uznawanych za wiodące systemach prawa umów na świecie oraz w prawie modelowym, a w konsekwencji zaś – na ocenę pod tym kątem mechanizmów przyjętych w polskim prawie cywilnym i handlowym. Zwieńczeniem projektu będzie przedstawienie propozycji de lege ferenda.

Projekt finansowany ze środków Ministerstwa Edukacji i Nauki w ramach konkursu „Inicjatywa Doskonałości-Uczelnia Badawcza” (PSP D122-20-0004313).

Miejsce realizacji badań: Instytut Maxa Plancka w Hamburgu; Uniwersytet Warszawski.

Quo Vadis prawo spółek? Nowoczesne instytucje prawa spółek kapitałowych
przez pryzmat regulacji prostej spółki akcyjnej

Ta panta rhei kai ouden menei – tak twierdził Heraklit. Choć Heraklit, wypowiadając te słowa ponad 2,5 tys. lat temu, z pewnością nie miał na myśli spółek handlowych, tym niemniej ta obserwacja idealnie oddaje również dynamikę przeobrażeń stosunków gospodarczych. O ile jednak instytucje pomagające realizować działalność gospodarczą ciągle się zmieniają, o tyle istota tych stosunków pozostaje taka sama.

Choć uniwersalne cechy spółek kapitałowych, takie jak  osobowość prawna, ograniczona odpowiedzialność wspólników, zbywalność akcji i przekazanie przez inwestorów bieżącego zarządzania i nadzoru nad spółką powołanym przez nich funkcjonariuszom pozostają niezmienne na przestrzeni lat, w dobie dynamicznie zmieniającego się świata konieczne staje się także uwzględnienie potrzeb przedsiębiorców działających w dynamicznie rozwijających się sektorach gospodarki. Dlatego też – wobec rosnących wymagań konkurencji regulacyjnej – wprowadzenie nowych instytucji prawa spółek, lub wręcz nowych form prowadzenia działalności gospodarczej, staje się naglącą potrzebą.

Podążając za międzynarodowymi trendami legislacyjnymi, również polski ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie nowej formy prowadzenia działalności gospodarczej – prostej spółki akcyjnej (dalej: P.S.A.). Przepisy dotyczące tej formy działalności wprowadzają także cztery daleko idące zmiany w dotychczasowych instytucjach polskiego prawa spółek.

Po pierwsze, polski ustawodawca wprowadził do kodeksu spółek handlowych nowy typ organu – monistyczną Radę Dyrektorów (zamiast dotychczasowego zarządu i rady nadzorczej). Po drugie, rozszerzył zakres odpowiedzialności cywilnej członków organów uzależniając ją od przestrzegania obowiązków lojalności i staranności. Po trzecie, zerwał z traktowaniem akcji jako części kapitału zakładowego i zniósł ustawowe limity uprzywilejowania akcji. Po czwarte,  umożliwił rozpoczęcie działalności gospodarczej w formie spółki kapitałowej poprzez wniesienie do spółki 1 złotego (zamiast wcześniejszych 5.000).

Prowadzony przez prof. dr hab. Konrada Osajdę zespół badawczy, którego członkami są mgr Krzysztof Grzegorczyk, mgr Mateusz Janicki, mgr Anna Matsieyuskaya oraz mgr Paweł Słup, ma na celu dokonanie analizy nowych instytucji. Analiza ta będzie prowadzona nie tylko z punktu widzenia wchodzącej w życie regulacji P.S.A., lecz przede wszystkim w oparciu o ugruntowane konstrukcje istniejące w innych porządkach prawnych (prawo amerykańskie, angielskie, niemieckie, francuskie). Takie przedstawienie badanej problematyki ma na celu podkreślenie zalet i wad oraz efektywności przyjętych za granicą rozwiązań na podstawie wieloletnich doświadczeń w ich stosowaniu.

W ten sposób zespół z jednej strony przeprowadzi badania dotyczące poszczególnych modeli i konstrukcji prawnych aktualnych w zagranicznych porządkach prawnych, z drugiej zaś – uwypukli odmienności wynikające z polskiej regulacji na tle międzynarodowym. Takie wielopłaszczyznowe podejście do badanych zagadnień pozwoli zrozumieć teoretyczne podłoże omawianych instytucji oraz ich praktyczne konsekwencje oraz odpowiedzieć na pytanie, w jakim kierunku zmierza polskie i międzynarodowe prawo spółek.

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS 19 (2020/37/B/HS5/02683)

Powództwo derywacyjne: skuteczny instrument pociągania do odpowiedzialności członków organów spółek kapitałowych za szkodę wyrządzoną spółce? 

W ciągu ostatnich kilkunastu lat postawiona przez G. Hegla, a spopularyzowana przez F. Fukuyamę, samospełniająca się przepowiednia o końcu historii znalazła również swoje odzwierciedlenie w postrzeganiu spółki kapitałowej jako podstawowej formy prowadzenia działalności gospodarczej na całym świecie. Choć poszczególne porządki prawne wykazują pewne rozbieżności, jedną z charakterystycznych cech spółki kapitałowej jest przekazanie przez inwestorów bieżącego zarządzania i nadzoru nad spółką na rzecz delegowanych organów.

Wydawać by się mogło, że z tą cechą immanentnie wiąże się realna odpowiedzialność członków organów za powierzone im zadania. Z prawnoporównawczego punktu widzenia pod tym względem prawo polskie pozostaje jednak pewnego rodzaju wyjątkiem. Podczas gdy współczesne systemy prawne formułują pozytywnie wyrażone obowiązki staranności i lojalności, w polskim orzecznictwie dominuje wąskie postrzeganie nakazu zachowania należytej staranności jako jedynie obowiązku przestrzegania przepisów prawa. Prowadzi to do sytuacji, w której wyrządzenie szkody spółce wywołane oczywistym brakiem należytej staranności nie prowadzi do powstania odpowiedzialności cywilnej członka organu, jeśli nie naruszył on przy tym konkretnego przepisu prawa albo postanowienia statutu (umowy) spółki.

Jednak rzeczywisty zakres odpowiedzialności wynika, używając terminologii R. Pound’a, nie tylko z treści obowiązków zawartych w przepisach – law in books – lecz także, a może przede wszystkim, z możliwości skutecznego egzekwowania tych obowiązków – law in action. Choć zasadniczo w tym przypadku jedynie poszkodowana spółka ma prawo dochodzić dszkodowania, wyjątkowo z powództwem odszkodowawczym może wystąpić każdy z jej członków (actio pro socio). Choć powództwa takie w niektórych zagranicznych porządkach prawnych pozwalają na skuteczną kontrolę działań członków organów, zazwyczaj są rzadko stosowane w systemach prawa kontynentalnego.

Projekt ma więc na celu zweryfikowanie dwóch hipotez – empirycznej, mówiącej o tym, że egzekwowanie odpowiedzialności członków zarządu w drodze powództwa derywacyjnego pozostaje w Polsce zjawiskiem rzadkim, oraz teoretycznej – odpowiadającej na pytanie, czy w ten sposób można skutecznie dochodzić odpowiedzialności nie tylko za wąsko rozumiane przestrzeganie przepisów prawa, ale także za dochowanie należytego standardu staranności i lojalności.

Po projekcie można spodziewać się interesujących wyników badań. Możliwe, że przeprowadzona analiza wykaże, iż wykorzystywanie powództwa derywacyjnego w celu kontrolowania działań członków organów przez członków spółek jest zjawiskiem rzadkim i pożądane byłoby wprowadzenie określonych zmian prawa w tym zakresie.

Niewykluczone jednak, że bardziej istotna niż zmiana treści przepisów okaże się zmiana ich wykładni, wynikająca z pogłębionej analizy relacji między członkami organów zarządczych i nadzorczych a członkami spółki. Wszak jak przed blisko stu laty pisał J. Namitkiewicz, „Dobrą ustawą jest nie ta, która kazuistyką i ciasnemi zasadami zamyka wrota przed wciąż rodzącem się życiem, lecz ta, która znajdując się w harmonji z całokształtem innych ustaw krajowych, najwłaściwiej rozstrzyga stosunki ludzkie w danej sferze działalności i d e a ł y  s p o ł e c z n e na pierwszym planie mając.”

Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu PRELUDIUM 19 (2020/37/N/HS5/03410)